●همگرائی‌های بزنگاهی

●نوع‌دوستی موسمی

● جامعه ما در حقیقت، جامعه خرده خاکشیری است؛ به این مفهوم که آن وحدت عمومی و کلی که در فرازهای قبلی داشت یا در فرازهای نزدیک دستی مثل انقلاب، مثل ابتدای جنگ، مثل همین دوران هشت ساله ای که به اصلاحات موسوم شد ( به خصوص سالهای 75، 76 ) اکنون ندارد. متشکل است از انسانهایی که مدارشان فرد خودشان است. هر کس پرگاری دست گرفته، پرگاری که دیگر اجتماعاٌ لازم نیست؛ دور طیف ها، دور خانواده و محله ها و نهایتاٌ ایران نمی چرخد. تنها دور خود ما می چرخد. شاید غلو باشه اما نوعاٌ پرگارهایی داریم که خودِ فرد مدارش است و به تعداد افراد هم پروژه فردی تعریف شده. اگر داخل خانواده ها را هم نگاه کنیم پروژه جمعی ای که خانواده به کجا می رود خیلی مشخص نسیت؛ حدود سی سال قبل سه بار سفره پهن می شد؛ سر سفره محل بحث بود و محل فحص بود و بعد از ناهار چای آورده می شد و سفره یک دو ساعتی پهن بود و دردِ دلها و گلایه ها و صحبت ها و رهنمودها و رابطه کوچکتر بزرگتر و همزیستی ها آنجا رقم می خورد. حال آن سه سفره جمع شده، الان نه صبحانه ای در کار است و ناهار هم هرکس در بیرون از خانه ساندویچ خودش را گاز می زند، شب هم که یکی یکی می آیند و خسته، در یخچال را باز می کنند و هر کس خودش  تغذیه فردی می کند و منزل تبدیل خوابگاه شده. به نسبتی که منزل از رستنگاه به خوابگاه تبدیل شده و آن سفره ها جمع شده و به یک دستمال فردی مبدل شده، انسانها در جامعه ما فردمدار شده اند؛ پیش از این هر فردی مدارهای متعددی پیرامون خودش می دید به این مفهوم که خانواده ای بود، فامیل بزرگتری بود، بزرگتر فامیلی بود، محلی بود، معتمد محلی بود، باشگاهی بود، راسته ای بود، گذری بود، مدرسه ای بود، ناظم دلارامی بود و ...ولی الان آن مدارها به علل مختلف که تشریح آن از حوصله جمع خارج است، جمع شده و هر کسی مداری فردی برای خود دست و پا کرده است.

● قول ها هم قراری پشتش نیست؛ قبلاٌ قول ها قراری پشتش بود، به قول قدیمی ها قواره ای پشتش بود؛ قول، قول بود. هم با دست لمس می شد، هم  تار سبیل گرو گذاشته می شد و هم اراده ای و اعتباری پشتش بود ولی الان قول ها بی قرار است و دست ها هم، دست سابق نیست. وقتی با میان سالها هم که دست می دهی حس می کنی دست یک دختر بچه دوازده سیزده ساله را لمس می کنی. دستها فقط تلق و تلوق به هم می خورد و اینکه میثاقی و عهدی در این دست به دست شدن، موجود باشد، لمس نمی شود.

 ● توافق ها هم طبیعتاٌ مترتب بر این قولهای بی قرار، ناپایدار است.

● زبان بی جلودار است؛ به نسبتی که اوایل انقلاب هر کس جلودار زبان خودش در جامعه و در معبر بود، الان اینطور نیست. اکنون در کمترین برخوردی که بین افراد پیش می آید؛ چه در ثصادم های رانندگی، چه در پیاده رو وقتی شانه به شانه می شویم، بین بزرگتر و کوچکتر در خانواده، زبان بی جلودار است و هر کس مجاز است به طرف مقابل تهاجم بورزد، اهانت کند. اکنون رگه ها و بارقه های فرهنگ لمپنی را در کوچه و خیابان و همه جا لمس می کنیم.

● بازار جامعه ایران آشفته است ؛ یک بازار واحد نیست مثل نهضت ملی که یک کالای واحد با حمایت و منش مصدق وسط بیاید یا یک کالای واحد دهه 50 با منش نسل نو وسط بیاید یا کالایی در دوران انقلاب که سراسری ترین کالای دوران های ایران بود در راسنه بازار ملی قرار بگیرد. الان بازار مکاره است؛ هر کسی پنج شنبه بازار و جمعه بازار خودش را دارد و این بازارها به هم متصل نیست.

● اعتبار هم در این بازار گم گشته است؛ در این چند سال گذشته به خصوص در سال 86، رکورد چکهای برگشتی و سفته ها واخواستی را پیش رو داشتیم. دولت، که بنا بود دولت اخلاقی باشد با شهامت سه روز پیش اعلام کرد که نسبت چکهای برگشتی در سال 86 نسبت به سال قبلش، 64 درصد افزایش پیدا کرده است. در حالی که قبلاٌ در بازار، مُهر اعتبار داشت، بازاری اعتبار داشت، بعضی کمپانی ها بودند اعتبار داشتند ولی الان اعتباری وجود ندارد.

● در مورد رزق، سفره و نان م قبلاٌ یک حلال و حرامی هم ایرانی، هم مذهبی وجود داشت. ( تصور نشود که حلال و حرامی فقط شرعی است؛ مقدم بر مذهب و اسلام، ایران هم برای خودش اصولی داشته که الان تنها در گنجه و ویترینها رفته است؛ رزق پاک و سفره شفاف و نانِ برکت دار، هم سنت ایران بوده و هم سنت مذهبی بود که بعداٌ به ایران آمد ). ولی الان رزق و سفره و نان مساله دار است و به نظر نسل نو حرام و حلال کردن در سفره یک مضحکه نوستالژیک است.  

● مرامها کاسبکارانه است؛ به نوعی هر کسی تجارت خانه ای برای خود درست کرده، هر کس اهل محاسبه است، محاسبه های فردی می کند و محاسبه های جمعی کمتر جریان دارد.

● جامعه ایران با تولید فاصله گرفته است. و نسبت به کار بی رغبت است. هر کس محل زندگی و محل کارش را نگاه کند از راسته هایی که رد می شود مشخصاٌ می بیند که در ده پانزده سال گذشته، خیلی تحول و تبدل پیدا کرده؛ داروخانه ها تند تند باز می شود، لوازم خانگی و  طلافروشی و شکم سرا؛ همه خرده تولید ها از حاشیه ها و شهرها در حال جمع شدن هستند و همانطور که گفته شد با تولید در حال فاصله گیری جدی هستیم و بی رغبت به کار. جویندگان کار بیشتر دنبال کارهای خدماتی اند حتی بچه های نسل جدید. در چند شهر که سالهای 85، 86 رفتیم و به بنگاه های کاریابی مراجعه کردیم ، مشاهده کردیم که حدود 85 درصد مراجعان دوست دارند تحصیل دار بشوند، خدماتی بشوند، حراستی بشوند؛ در حقیقت بنشینند جایی رادیویی گوش کنند، تلویزیونی نگاه کنند، اگر منشی هستند با کامپیوتر تخته نردی بازی کنند و فال ورقی بگیرند. فضا عموماٌ اینطور است.  

● در روابط هم چه در سطح خانواده و چه بیرون از آن، پدیده هایی را می بینیم که حکایت از بی حریمی و بی مهاری روابط دارند. پدیده های چند همسرگزینی ( قبحش اصلا ریخته شده است؛ تلویزیون نظام هم قبحش را ریخته؛ یک حیاط خلوت هایی را برای مرد پذیرفته اند که عرصه زندگی را در بر گرفته؛ قبلاٌ حیاط خلوت های کوچک و دزدانه ای وجود داشت  اما الان عادی شده است و دیگر کوچک و کریدور نیست بلکه کل زندگی را تحت الشعاع قرار داده است) یا پدیده همسرکشی با همدستی رفیقه که هر روز در مطبوعات می بینیم که همگی نشان دهنده روابط بی حریم و بی مهار است.

● خط قرمزهای جامعه هم مثل حریم و حرمت و شرم و احترام به بزرگتر و... در حال پاک شدن هستند.

● جامعه در درونش عموماٌ کینه پرورش می دهد نه مهر. جامعه بیشتر کین دار است و کمتر مهردار.

● یک فساد بارداری هم در سطح جامعه می بینیم که قبحش ریخته است.

● در کنار این موارد بالا سوته دلی و افسردگی هم با عنایت به نرمهای مصرف دارو خصوصاٌ قرص های آرامش بخش و خواب و اعصاب و... قابل ادراک است.   

موارد گفته شده تصویر عمومی جامعه ماست. ما بنا نداریم برای جمع مرثیه بخوانیم و جمع را به گورستان ببریم ولی این موارد را در روزمره و شب ها کابوسش را می بینیم. البته طیف هایی هستند که هنوز اصول دارند و صاحب منش. اگر جامعه ایران هنوز فرو نریخته به اعتبار اینهاست. اگر هنوز جامعه ایران سرِ پاست به خاطر ته مانده امید و منشی است که از گذشته ها باقی مانده است.

● اما همین جامعه کل ما یک هم گرائی های بزنگاهی دارد که در سیل و زلزله و پیروزی های ورزشی و ... قابل تجلی است.

● جامعه همچنین دارای نوع دوستی های موسمی است.

حال همین همگرائی های بزنگاهی و نوع دوستی های موسمی که باقی مانده غنیمتی است برای وصل مجدد ما به هستی و حیاتی که آرام آرام از آن در حال خروج هستیم.

از جامعه کل که عبور کنیم به سازمان یافته ترین و شکل یافته ترین و رسمی ترین نهاد جامعه که در همه جا نهاد حاکمیت است، می رسیم. این حاکمیت هم، حاکمیتی نبوده که ساده بوجود بیاید و محصول اتفاق و تصادف باشد. مثل رضا شاه محصول کودتای سوم اسفند باشد یا مثل پسرش محصول کودتای 32 باشد یا مثل مشرف در پاکستان. اما می ببینیم این حاکمیت در سیر خود به چه نقطه ای رسیده است؟

حاکمیت؛

● انقلاب با نام خدا

   ● حامل آرمان مشروطه تا پنجاه

                  ● داعیه ملکوت اعلا و ام‌القراء

                     ● به طور تاریخی ملجاء و پناه

●  به سرعت از نهضت به نظام

   ● مقدس کردن نظام

      ● ایدئولوگ ؛ از مطهری تا به کجا؟

         ● بدنه ؛ از شریعتی تا به کجا؟

            ●عنصر تکلیف

               ● برخورد با برون ؛ تصفیه در درون

                  ●خودی ـ غیرخودی ؛ نظام سه‌شهروندی

                     ● انحصار محض

                        ● ورود بی‌محابا به عرصه‌ها

                            ● قداست فرم ـ سرنوشت محتوا

                                ● اخلاق حاکمیتی

● این حاکمیت محصول انقلابی بود که به قول اوریانا فالاچی با نام خدا آغاز شد. انقلابی که با رویکردی جدی به مدیر هستی بود.

● این حاکمیت بنا بود حامل آرمانهای مشروطه تا دهه 50 باشد. به هر حال از مشروطه تا دهه 50 در جامعه ما اتفاقهای ویژه ای افتاده بود. پدران آرمان خواهی داشته ایم، پدران آرمان خواه را یک بار رضا شاه سرکوب کرد. در دوران سرکوب، کوچک خانی بلند شد و نهاد مقاوتی درست کرد؛ سرش را داد، سرش یخ زده وسطِ جامعه ایران ماند و انگیزه بخش شد. بعد نوبت به نهضت ملی رسید؛ مرد شریفی وسط میدان آمد و نیروها را فراخوان داد. بعد از کودتا نهضت مقاومتی بود، عرقی، رنجی، رشکی، خونی، آرمانی، شوقی. در دهه پنجاه دف تاریخ به دست نسل نو کیفی افتاد؛ حسینیه آموزشگاه شد، حنیف نژادی آمد، خیابانی نمناک شد، میدان تیر چیتگری برپا شد و ...ورای همه اینها انقلابی برپاشد؛ انقلاب خود به خودی نبود و حامل آرمان مشروطه تا دهه پنجاه بود.

● علاوه بر سیر برپایی انقلاب، خود این حاکمیت هم بعدها داعیه ملکوت اعلا و ام القرا کرد و خودش را وسط تاریخ قرار داد.

● جریان روحانیت قبل از انقلاب و از دور دست ها تا انقلاب، به طور تاریخی اقطاب روحانیت، ملجاء و پناه مردم بوده اند. در جامعه ای که نه حزبی بوده، نه صنفی بوده و نه مرجع اجتماعی ای وجود داشته، بالاخره این روحانیت یک ملجاء تظلم بود. روحانیتی که پس از انقلاب، نظام تشکیل داد.

حاکمیت جمهوری اسلامی با چهار عنصر یاد شده به صحنه آمد اما اتفاقی که افتاد:

● حاکمیت یک دو سرعتی گذاشت برای تبدیل شدن از نهضت به نظام. در کوبا آهنگ تبدیل از نهضت به نظام ده پانزده سالی طول کشید. اما در اینجا زمان تبدیل نهضت به نظام در حد فاصل 57 تا 60 بود. نظام جمهوری اسلامی کورس گذاشت که سریع تر از همه حاکمیت های بر انقلاب سوار شده، به سرعت از نهضت به نظام تبدیل شود.

● در همین سیر، نظام مقدس شد. به مقدس بودن نظام  هم نخست وزیری که در دهه 60 رئیس دولت بود و قبل از انقلاب هم پیشینه  روشنفکری داشت، اول بار تاکید ورزید. وی در یک سخنرانی عمومی عنوان کرد که نظام جمهوری اسلامی مقدس است. بعد هم که مقدس شد فی الواقع کسی نتوانست به آن نزدیک شود. عموماٌ هم  باور کردند مقدس است و خود نظام توهم مضاعف داشت که مقدس است.

● قدیمی ها می گفتند ان شاءالله عاقبت به خیر بشی؛ در حقیقت دیدن این سیرها به انسان نشان می دهد که عاقبت به خیری و فرجام خوشی به چه معناست!  این نظام که سر کار آمد ابتدا ایدئولوگش مرحوم مطهری بود. اما در سیرِ طی شده، مصباح به ایدئولوگ نظام تبدیل شده است. تحلیل سیر تبدل از مطهری به مصباح، خود زمینه چند جلسه بحث است.

● بدنه نظامی هم که 58و 59 تشکیل شد و نهادهای نوپای آن مثل جهاد و سپاه و نیروهایی که به روستا رفتند و هیئت های هفت نفره و...اینها بدنه نظام بودند که از شریعتی و دهه 50 ایران ارتزاق می کردند. فرهنگ ساده زیستی و فرهنگ دلیری و فرهنگ شهادتی را که ناشی از فرهنگ دهه 50 ایران بود، حمل می کردند.  الان ببینید این سیر به کجا رسیده؟! خیلی خیلی سریع از سالهای 60- 61 مبتلایش کردند. مبتلایش کردند به سفر حج و سوریه و رانت خواری و بعدها به موبایل و ماشین و کلاس کنکور اختصاصی و ...یعنی الان یک 17-18 ساله بسیجی درون جمهوری اسلامی برایش سیر حامی پروری تمهید می بینند. در حالی که از اول بدنه این نبود؛ بدنه به روستا رفت؛ بدنه به جبهه رفت؛ خیلی از بدنه به زندانها نرفتند؛ بدنه ای بود که از انقلاب برخاسته و کیفی و پاک نهاد بود. سرنوشت بدنه را هم باید ببینیم چه شد و چطور مبتلا شد؟

● وجه دیگر حاکمیت عنصر تکلیف آن است. همه چیز در این سی سال تکلیف و تکلیف و تکلیف بود.

● برخوردش با بیرون از خودش در ذهن همه هست و ما هم اینجا بحث سیاسی نداریم و فقط داریم توصیف می کنیم. از سال 57 تا الان چند سیکل تصفیه شد و حداقل سه بار هم در درون تصفیه صورت گرفت.  از همان سالهی 59، 60 از دولت موقت و بنی صدر تا جلوتر به آقای منتظری رسید و بعد به کرباسچی و نوری و عباس عبدی و حجاریان رسید و معلوم نیست که تا کجا قرار است پیش رود؟! برخورد با بیرون و درونش مبرهن است.

● نظام، خودی – غیر خودی ای وضع کرد که بیانگر یک نظام سه شهروندی است؛ اول اقطاب جمهوری اسلامی، بعد طیف های حامی و سپس بقیه مردم.

● نظام از آغاز یک انحصارطلبی محض را پیشه کرد و چیزی مثل والیبالیستی که شش حرکت را بخواهد خودش انجام دهد،  خودش سرویس بزند، خودش ساعد بگیرد، خودش آبشار بزند، خودش دفاع روی تور برود، خودش دوبله بزند و خودش جا خالی بیندازد. هفت شبکه تلویزیونی، نه شبکه رادیوئی، چندین روزنامه و... همه متعلق به او.

● مورد دیگر ورود بی محابا به همه عرصه ها بود. همه عرصه های خصوصی، فکری، اتاق خواب، لباس و... درحقیقت حریمی باقی نگذاشت.

● قداست فرم و سرنوشت محتوا هم خود، سرنوشت دردناکی است.

● اخلاق حاکمیت هم به جایی رسیده که سخنگوی دولت دروغ بیّن می گوید. روز قبل، فلان وزیر استعفا داده  اما سخنگو، آن را دروغ سیزده عنوان می کند.

این موارد جملگی وضع حاکمیت را نشان می دهد. حاکمیتی که ابتدای انقلاب ایدئولوگ ها و رهبرانش به حرکت جوهری اذعان داشتند. حرکت جوهری پذیرش این مهم است که جوهر انسان و پیرامون انسان که عرض است، دائم در شناست؛ دائم سیلان و خلجان دارد. هیچ پدیده ای وضعیت ثانیه قبل خود را ندارد. اگر این نظام به این اعتقاد داشته باشد دکه های ما می بایست خیلی پر روزنامه تر باشد؛ احزاب ما فعال باشند؛ جامعۀ ما باید سر زنده باشد و...در حقیقت اگر کسی حرکت جوهری را بپذیرد دیگر مجوز فعالیتی معنا ندارد ولی حرکت جوهری، روکشی بود بر حاکمیتی که ازآن وضعیت به این وضعیت مبدل شد.

***

حال به نیروهای فکری – سیاسی می رسیم:

 نیروهای فکری ـ سیاسی؛

● توقف تولید دورانی

      ● فاصله با آخرین دستاوردها

          ● ناقل ـ موزّع

              ● فیکسیسیم مدرن ؛ مرز با حوزه؟

                  ● درون‌پوکی

                      ● استعداد فرقه شدن

                          ● مبارزه، مرادف بده ـ بستان

                              ● تشکیلات در شیب باند

                                  ● نهان‌کاری

                                      ● آموزگاری؟ پدری؟

                                          ● منش دستخوش فروکش

                                               ● مدل زیست؟

                                                    ● ایده؟ ره‌یافت؟ بشارت؟

                                                         ● کم‌امید ـ ناامید

                                                             ● بسندگی

                                                                  ● حس نوستالژیک

● نیروهای فکری سیاسی توقف تولید دورانی دارند و می توان گفت عمده تولیدات جامعه روشنفکری  ما ( اگر از خرده ها و متوسط ها بگذریم ) به دهه پنجاه برمی گردد. روشنفکران جامعه ایران در دهه 50 بسیار زنده بودند؛ در همه وجوه نه فقط مبارزاتی؛ فیلم و تئاتر و پیِس و داستان و موسیقی  و ...حال نیروهای فکری – سیاسی یک توقف تولید دورانی دارند. در حقیقت اگر در دهه های 20،30، 40 و 50 کارگاهی راه انداختند که آن کارگاه پشتوانه حرکتها بود، پشتوانه نهضت ملی بود، پشتوانه انقلاب 50 بود اما الان کارگاه مثل تولید اقتصادمان از کار افتاده. به قول مولوی " کارگاه جای باش عامل است" اکنون جای باش عاملی وجود ندارد. 

● این جامعه ناقل است و موژّع؛ یعنی مدام نقل می کند گذشته های خود را و ادبیاتی که از آن سوی مرزها می آید. و موزّع است یعنی توزیع نشریه می کند به جای اینکه خودش تولید بکند.

● جای پرسش است که ما از ابتدا با حوزه مساله و مرز داشتیم، مساله بر سر شخص و عمامه نبوده است. مساله در حقیقت سر روش تحقیقشان بود، سر روش پژوهششان بود و سر اسلوبشان بود که مجموعاٌ فیکس بود. اهل نقل بودند. حال سوال این است که جامعه روشنفکری ما کجاست؟ مرز روشنفکرها که ما هم خود جزء آنهاییم با حوزه چیست؟ و جامعه روشنفکری هم به فیکسیسم مدرنی دچار شده است.

● این جامعه درون پوکی پیدا کرده است.

● استعداد فرقه شدن پیدا کرده است در حالی که قبلاٌ اینطور نبود. مولوی تمثیل هائی خیلی کیفی ای دارد. می توان گفت مولوی مترجم هستی است. آنچه در هستی و پیرامونش می گذشته است خوش دیده و خوش، آهنگینش کرده :

همه غوطه ها بخوردی، هم کارها بکردی 

منشین زِ پای یک دم، که بماند کار دیگر

وضعیت نیروهای ما در دهه های 20، 30، 40، 50 این گونه بود. دائم اردوی کار تشکیل می دادند. دائم در کار بودند و به قول مولوی غوطه ور در کار بودند؛ این پروژه تمام می شد، پروژۀ دیگر؛ این طرح تمام می شد، طرح دیگر؛ وضعیت روشنفکری ما مثل دو امدادی بود؛ چند نسل کیفی آمدند و جامعه را متحول کردند. ولی الان درون پوک شده و کار جدی ای صورت نمی گیرد؛ نیروها استعداد فرقه شدن دارند؛ فقط اینطور نیست که جمهوری اسلامی مانع تحول است؛ تحول اگر بجوشد و بخواهد بالا بیاید کسی نمی تواند جلویش را بگیرد. حال، در درون، جوششی نیست؛ سماوری غل غل نمی کند. نمی شود مدام با استکان، آب سرد از بیرون داخل سماور ریخت؛ بلکه سماور یک آرتزینی است که از درون می جوشد و بالا می آید. جوششی که حدوداٌ پنج دهه در جامعه روشنفکری وجود داشت. الان دوران بی دستاوردی است و نیروها خودشان دارند خود را در یک ویترین جای می دهند. صرفاٌ مانع جمهوری اسلامی مطرح نیست و ما نمی توانیم فرافکنی کنیم و بگوییم مشکلات به خاطر سر کار بودن این نظام است.

● مبارزه در سالهای اخیر از سوی نیروها  بده _ بستان تعریف شد. نه روشی، نه منشی، دیده نمی شود.

● تشکیلات ها آرام آرام سیر باند شدن را طی می کنند.

● پنهانکاری ها بیشتر از شفاف کاریها است.

● آموزگاری و پدری دیده نمی شود. آموزگاری از نوع مصدقی و پدری از نوع طالقانی در جامعه ما دیده نمی شود. اگر از سطح رهبران هم عبور کنیم مثلاٌ آموزگاری دهخدایی، ...این تیپ ها هم دییده نمی شود؛ پدری استاد کارها در حوزه های مختلف هم کمتر دیده می شود.

● در حقیقت جامعه روشنفکری آرام آرام از لحاظ منش هم دست خوش فروکش شده است.

● نیروها یک مدل زیست جدی ارائه نمی دهند؛ مدل زیستی که صرفاٌ به ساده زیستی منحصر نمی شود؛ مدل زیستی که جهان را بشناسد، ایران را بشناسد، دغدغه داشته باشد و به اصطلاح بشود با انگشت سبابه نشانش داد؛ مثل این زندگی کن؛ مثل اون زندگی کن. انگشت سبابه هم الان مثل مغز کم فعال است؛ آن موقع ها مدام می شد روی اشخاص تیک زد و نشانشان داد اما الان نمی شود.

● ایده ای، ره یافتی، بشارتی نیز دیده نمی شود. بالاخره در جامعه ایران مصدقی بوده که عروسی تاریخی ای در ایران راه انداخت. باز به قول مولوی :

بادا مبارک در جهان سور و عروسی های ما

سور و عروسی را خدا ببریده بر بالای ما

خیلی قشنگ است؛ خدا نه لباس عزا برای ما دوخته، نه لباس سیاه برای کسی پرو کرده؛ خدا لباس عروسی برای انسان و طیف ها و ملل درست کرده؛ مهم استاد کارِ پرو کننده است که ما در جامعه مان ندارم. مصدق آمد و عروسی ای راه انداخت؛ عروسی را به روستا هم برد. این خیلی مهم است؛ دهل  نهضت ملی مصدق بر ساز و دهل سنتی روستا در 27 ماه و 15 روز فائق آمد. الان چه دهلی است؟ چه دفی است؟ چه کسی می نوازد؟

● انسانهایی در جامعه ما آمده اند که فراتر از استراتژی و مشیشان حس حیات داشتند. حس مصدقی؛ آقای خازنی رئیس دفتر مصدق می گفت که ده سال قبل از ملی شدن من پیش مصدق رفتم و از وضع جامعه گلایه داشتم. او به من خیلی قاطع گفت که ما تا چند وقت دیگر جلّ و پلاس BP را در دریا می ریزیم. بالاخره انسانی بوده که چشم اندازی داشته، افقی داشته، ایمانی داشته، یقینی داشته. در نسبیت پرسه نمی زده. اهل حیات بوده. خواهر سعید محسن تعریف می کرد که سعید هر وقت خانه ما می آمد و ما نبودیم روی در خانه یک شاخه گل می گذاشت و می رفت. می گفت یک بار اسفند آمده بود خانه ما؛ از دیوار پریده بود پایین ( یک موتور گازی هم داشت) رفته بود چند جعبه گل بنفشه خریده بود. ما وقتی آمدیم حیاط را  پُرِ بنفشه دیدیم. تعریف می کنند در سال 50 وقتی بچه ها از سلول های انفرادی به سلولهای عمومی انتقال می یابند، دو روز آنها را در یک سرویسِ  متروکه می اندازند. شیشه ها سیاه بوده، اول که می رسند سعید محسن فرمان برپا می دهد و می گوید باید این شیشه ها را آینه کنیم. به او می گویند حوصله داری؟ ما دو روز دیگه بیشتر اینجا نیستیم، چه آینه ای؟ سعید محسن می گوید ما این دو روز اینجا می خواهیم زندگی کنیم. شیشه را چنان برقی می اندازد که آینه می شود. آنها 5، 6 ماهی بود آینه ندیده بودند خودشان را در آینه می بینند. اصلاٌ بحث مشی انسانها نیست، بحث استراتژی شان نیست بلکه، بحث روش و منش است. بحث آن است که عضو فعال هستی باشی. الان این ایده و ره یافت و بشارت ته کشیده و جامعه روشنفکری سوته دل تر و افسرده تر از جامعه کل است. و نیز به گذشته خودش بسنده کرده است.   

●نیرو ها یک حس نوستالوژیکی دارند. پای صحبت روشنفکر ها که می نشینی، از گذشته شان می گویند، ویترینشان را نشان می دهند. همه ویترین که ویترین تاریخی نیست؛ الان و وضع موجود چی؟ وضع موجود نیروها پر است از دارایی های مجازی. شرافت داشتن و در پروسه های دهه 60 شرکت نکردن. نسل جدید می خواهد دارایی عینی را ببیند، نهادی ببیند، سمبلی ببیند، نمادی ببیند. نمی شود مدام اورا به دوردست ها ارجاع داد.

جامعه روشنفکری ما در مجموع چنین وضعیتی دارد. شاید یک مقدار تندروی باشد اما من معتقدم وضعیت نیروهای سیاسی از وضعیت نیروهای نظام مستقر عقب تر است. همه احمدی نژاد و کابینه اش را به خاطر اینکه روی آنتن است، می بینند. اگر نیروهای سیاسی روی آنتن باشند آن وقت باید دید گلیمشان چقدر تارو پودش پر پشم است؟ یا چقدر تار و پودش از هم وارفته است؟

***

به نیروهای اجتماعی می رسیم:

 نیروهای اجتماعی ؛

                                 ●  امیددار

                                      ●باربردار

                                          ●امکان‌آفرین

                                              ● اعتقاد به امکان‌بخشی خدا

                                                  ● صاحب دستاورد نسبی

                                                       ● طیف مخلوط

                                                            ● بهره‌گیری سیاسی

                                                                  ● خرج اعتبار

وضعیت نیروهای اجتماعی در ایران تفاوت دارد؛ امیدی دارند، باربردارند، امکان آفرینند، اعتقاد به امکان بخشی خدا دارند، صاحب دستاورد نسبی اند. الان چه کسی ایدزی ها را جمع و جور می کند؟ زنان سرپرست خانوار را کی سر و سامان می دهد؟ حاکمیت؟! معتادها را چه کسی جز خودشان جمع و جور می کند؟ این مهم است که یک NGO، 52 کمپ در ایران بزند و تا الان هم چیزی حدود 120 هزار نفر را تحت بازپروری قرار بدهد. اتفاقهای مهمی در ایران در حال رخ دادن است. دختران تحت آسیب را چه کسی جمع و جور می کند؟ شبها چه کسانی در خیابان راه می افتند و دختر 14، 15 ساله را جمع و جور می کتند؟ حاکمیت می کتد؟ نه؛ نیروها می کنند؟ نه؛ سیر فحشا از میانگین 30 سال در قبل انقلاب به 16 سال رسیده است. این مهم چه کسی را بر می انگیزاند؟ غیر از همین نیروهای اجتماعی، یا مدرن یا سنتی. در این طیف ها نیروهای صاحب ایده، صاحب امکان، عمل کننده، پیوند خورنده با مردم وجود دارد که بی سرو صدا حل مساله می کنند و نهایتاٌ صاحب دستاورد هم هستند و می توانند آن را نشان دهند. NGO ای هست که 400 کودک یتیم و بی سرپرستِ رودبار را تحت پوشش خودش قرار داده و آن بچه ها به زندگی رسیدند، به دکتری رسیدند، به ازدواج رسیدند. همین تجربه در بم هم تعمیم داده شد. اینها همه دستاورد است. اکنون به نسبتی که جامعه سیاسی ما دستاورد ندارد، جامعه اجتماعی ما صاحب دستاورد است ولی در همین جامعه اجتماعی طیف های مخلوطی هم وجود دارند؛ بعضی ها هستند که از همین NGO ها، خیرات و مبراتی ها و حتی نهادهای داخل مسجد، بهره گیری سیاسی می کنند و دنبالِ خرج کردنِ اعتبارش هستند. هم از راست ها، هم از چپ ها و هم از میانه ها.    

***

می رسیم به نسل نو. نسل نو در ایران همیشه حامل حس و بشارتی بوده و با خودش سرود هستی به ارمغان آورده است. اما الان نسل نو ویژگی های دیگری از خودش بروز می دهد:

 نسل نو؛

                                      ● عموماً ماقبل تعهد

                                           ● تعریف پروژه‌های فردی

                                                ● بیشتر گیرنده ـ کمتر دهنده

                                                    ● محاسب

                                                        ●زود خواه

                                                             ●عشق فروکاهنده

                                                                 ● مناسبات نازل

                                                                     ● حامل سطحی از معنا

                                                                          ● بی آموزگار و بی الگو

                                                                               ● در مجموع پاک خواه

● نسل نو عموماٌ تعهدی را نمی پذیرند. حاضر به انعقاد نیستند؛ حال چه انعقادهای فردی، چه انعقادهای اجتماعی.

● پروژه های فردی تعریف می کنند. شما ببینید یک دانش آموز دوره راهنمایی هم برای خودش یک باکس فردی تهیه کرده است. خوراکی کیفش مالِ خودش است؛ قبلاٌ اینگونه نبود. خوراکی در مدرسه مالِ همه بود. حتی بعضی کیف ها درباز بود که نشان از یک همگرایی داشت. اما این نسل، خوراکی اش مالِ خودش است؛ محاسب است؛ دوری و نزدیکی اش به افراد را می سنجد. آدم نگاه می کند می بیند بعضی ها شب امتحان به بچه زرنگ ها نزدیک می شوند. الان از همان دوره راهنمایی همه چیز خیلی حساب کتاب دارد.در دبستان الان بچه ها خیلی پیچیده تر از قبل شده اند اما دوره راهنمایی که وسط  مقاطع تحصیلی است این پیچیذگی ها را بهتر نشان می دهند. در نسل نوحتی ازدواج ها هم پروژه فرد به فرد شده؛ اگر قبلاٌ  ازدواج پروژه زوجی بود الان کمتر پروژه زوجی دیده می شود.

● نسل نو بیشتر اهل گرفتن است و کمتر دهش دارد.

● محاسب است

● نسل نو، زودخواه است

● عشق های نسل نو فروکاهنده است؛ قبلاٌ تا همین دهه 60 اینطور بود که پروسس عشق، ترسیم می شد.  بعضی ها دو سال در مسیرهایشان در مرحله نگاه بودند. دو سال، دو نگاه در جاهایی به هم خیره می شد. بعد از مرحله نگاه، شرمندگی و تپش قلب بود برای طرحِ علاقه - خیلی اینها مهم است - بعد مرحله قدم زدن شروع می شد؛ قدم زدن هم قدم زدنِ پاک بود ، منهای جسم. بعد مرحله انعقاد پیمان بود که عموماٌ به عقد می رسید. برادر بزرگ من دوستی به اسم عیسی داشت. او7 سال یک نامزد داشت؛ 7 سال خیلی زمان است. نزدیک به یک دهه است. 7 سال این دو نفر با خانواده هاشان جنگیدند تا به هم برسند و بالاخره رسیدند و زندگی خوبی را هم تشکیل دادند. اخیراٌ آنها را دیدم، حدود 60 سال سن دارند، حلقه هر دو نفر دستشان بود. ولی الان عموماٌ همه چیز از آخر شروع می شود و معمولاٌ به اول هم نمی رسد.

● به مناسبات و فرهنگ درونی نسل نو اگر دقت کنیم، عموماٌ برخوردها، برخوردهای نازلی است؛ مثلاٌ همین برخوردهایی که در تحکیم، در ادوار و در انجمن ها رخ داد، مشابهش قبلاٌ وجود نداشت؛ برخوردهای شبه پلیسی، شبه امنیتی. اینها همه پدیده است.

● اما این نسل به هر حال حامل سطحی از معنا هم هست؛ در کنج دل عموم بچه ها معنایی در سطح سهراب سپهری وجود دارد؛ نیروها نتوانستند این سطح را به حافظ ارتقاء دهند. از حافظ به مثنوی و از مثنوی به شمس.

● این نسل بی آموزگار و بی الگو هم هست. نسل ما بی آموزگار هم نبود.  نسل ما پدرهای اعتقادی داشت. هم در مدرسه، هم در محل، هم در باشگاه. پدران متوسط و کوچکی که با نگاه درس می دادند، با نگاه مسیر زندگی عوض می کردند. الان پدر و آموزگاری وجود ندارد. به قول شاعر نو:

رفته بودم لب حوض

                          تا ببینم شاید عکسِ تنهاییِ خود را در آب

                                                                                     آب در حوض نبود

این بچه ها لب حوض می روند اما لب حوض که می روند چه کسی را ببینند؟! از کی آموزش ببینند؟ چه کسی به آنها مضمونی انتقال دهد؟

● این نسل در مجموع پاک خواه هم هست.

پس این نسل هم مثل نیروهای اجتماعی ایران، حلقه های اتصالی جدی ای به هستی دارد که قابل فعال کردن است.

***

نیروها را مرور کردیم. حال به قول مولوی:

موثر را نگر در آبِ آثار

یعنی اگر می خواهی صاحب اثر را بشناسی، آبی را که راه انداخته، حوضی را که درست کرده باید بشناسی؛ حوض شفاف است؟ سرامیک آبی دارد؟ سرامیک فیروزه ای دارد؟ یا خزه گرفته؟ لجن گرفته؟ ؟؟؟ کپک زده؟ ترک خورده؟ آب داخلش نمی ایسته؟ چطوری است؟

خب از جامعه کل شروع می کنیم.

هر جا حیاتی بیشتر، مردم در آن بی خویشتر

خواهی بیا در من نگر کز شید جان شیدایی ام

جامعه ای که دینامیسم داشته باشد، مشخص است - مثلاٌ جامعه مالزی، جامعه هند را ببینیم. جامعه چین را ببینیم - با ایدئولوژی ها و سبقه های مختلف؛ بالاخره اینها وصل به هستی هستند؛ جوششی، دینامیسمی و لذا در جهان جایی اشغال می کنند، کرسی ای را از آنِ خودشان می سازند. در حقیقت اینکه هر جا حیاتی بیشتر، مردم در آن بی خویشتر ، در جامعه ما حیاتی ویژه دیده نمی شود طبیعتاٌ بی خویشی هم نیست. قدری عمیق تر به جامعه کل نظر کنیم؛

 جامعه کل ؛
          خدای نگهدار

           خدای سرقرار                                      خدای بالامدار

            خدای ناظر                          ؟            خدای مناسبت دار

            دای اهل کار                                      خدای امیدوار

اگر خدا در جامعه ما وجود داشت نگهدارمان بود. نگهدار جامعه بود. اگر خدا در جامعه ما بود قرارها پشتوانه ای داشت. اگر خدا در جامعه ما بود همه حس می کردند از درون یک ناظری دارند. هر کاری دلمان می خواست و عشقمان می کشید نمی کردیم. در جامعه ما واقعاٌ اگر کسی نخواهد کار فکری، سیاسی، تشکیلاتی بکند - در همین جمهوری اسلامی - آزادترین جامعه جهان است. در حقیقت هر کس، هر کاری اراده می کند، انجام می دهد. در رانندگی، در مناسبات فردی، در ازدواج، در ساخت و ساز و...دولتش هم همینطور؛ دولتش آزادترین دولت جهان است؛ از هفت دولت آزاد است. خدای ناظر کجای جامعه ماست؟ اگر یک سیستم نظارتی در ما و درون جامعه کل باشد، شاهد این آشفتگی ها نخواهیم بود. از سویی خدا بالاخره اهل کار است؛ ننشسته. بعد از خلق اولی که انجام داده؛ دم به دم در خلق بوده؛ نو به نو. کار در جامعه ما کجاست؟ و بالاخره امید در جامعه ما کجاست؟  این خدا الان نه نگهدارِ، نه سر قرارِ، نه ناظرِ، نه درونِ، نه اهل کارِ و نه امیدوارِ. واقعاٌ همین است که می گویند خدا  ساعت ساز لاهوتی است؟ خدا به مرخصی رفته است؟ خدا در جامعه اکنون ما درست است که در باورها هست اما مدارش خیلی بالاست و برای آحاد جامعه  منهای آنهایی که گفتیم دست اندرکارِ تیمارداری و دستگیری هستند،  خدا، خدایِ مناسبتی است. فقط در سه کنجها؛ ازدواجی، بچه دار شدنی، تحصیلی، خارجی و ...امام زاده ها در این هنگام شلوغ می شوند. امام زاده صالح و شاه عبدالعزیم دم کنکور شلوغ می شوند. در کل خدا در وضع جامعه کل ما آن بالا بالاست و خدای مناسبت داریست.

***